Dưới gốc nhãn cổ thụ sum suê cành lá, đúng mùa ra hoa, ông Nguyễn Thanh Tùng, 79 tuổi, cháu dòng trưởng đích tôn đời thứ 5 của cụ Nguyễn Khuyến, người được giao an tự (thờ phụng), trông coi và bảo vệ Từ đường vui vẻ nói: Chuyện này tôi được nghe từ các cụ trong dòng họ kể lại. Năm đó vào dịp sinh nhật Vua Tự Đức, cụ Nguyễn vào cung mừng thọ đức vua. Lúc bấy giờ, do tuổi đã cao, sức đã yếu nên con trai cụ Nguyễn Khuyến là Nguyễn Hoan đi cùng để chăm sóc. Trong ngày mừng thọ Vua, cụ Nguyễn được hưởng lộc vua ban là một chùm nhãn. Là nhãn tiến vua nên chất lượng đặc biệt thơm ngon, vì vậy, sau khi thưởng lộc, cụ Nguyễn có xin hạt về ươm trồng. Ba cây nhãn được con cháu cụ ươm trồng vừa là để thế hệ kế tiếp được thưởng thức vị ngọt lành của “nhãn tiến vua”, đồng thời nhắc nhở mọi người trong dòng họ luôn ghi nhớ, học tập gương sáng của cụ Tam Nguyên.

Hai cây nhãn quý được trồng trước hiên Từ đường.

Từ ngày ấy đến nay, do được chăm sóc, bảo vệ cẩn thận (ngày trước có người trong họ từng ủ đậu tương, bắt ốc vặn đập ra ngâm làm phân bón cho cây), ba cây nhãn luôn xanh tốt (hai cây được trồng trước hiên từ đường, một cây trồng ở đầu từ đường), xuân đến nở hoa, hè sang kết trái ngọt lành. Cũng theo ông Tùng, trước kia, cây nhãn sai quả lắm, trong 3 cây có 2 cây nhãn đường, vị ngọt đậm; một cây nhãn cùi dầy, vị ngọt thanh hơn. Những chùm nhãn đầu mùa ngọt lành năm nào cũng được hái xuống thắp hương cụ Nguyễn, sau đó cháu con hưởng lộc.

Trải qua bao thử thách, khắc nghiệt của thời tiết, thời gian, nhiều cành nhãn bị sâu, thậm chí có cây bị sâu lõi… Để chăm sóc, bảo vệ cây, ngoài việc diệt sâu, cắt cành trước mùa mưa bão để tránh bị gãy đổ, ông Tùng còn cắt cành, tạo tán mới, thấp hơn, để tạo dáng và bảo vệ cây. Được biết, ba cây nhãn hiện nay cho quả ít hơn trước rất nhiều nhưng ông Tùng vẫn chăm sóc đặc biệt cẩn thận với mong muốn giữ lại được cây quý gắn với câu chuyện cụ Nguyễn vào cung mừng thọ Vua, vừa là để làm đẹp thêm cảnh sắc tôn nghiêm nơi Từ đường Nguyễn Khuyến.

Ngoài ba cây nhãn quý được trồng từ thời cụ Nguyễn còn sống, khu vườn nơi Từ đường còn rất nhiều các loại hoa, cây cảnh, cây ăn quả các loại. Nào là hoa hồng, mẫu đơn, hải đường, đào… bốn mùa khoe sắc rực rỡ. Cây ăn quả có mít, dừa, nhãn, na, xoài, vú sữa… Đặc biệt, nơi góc vườn gần bia đá khắc bài thơ nổi tiếng “Thu điếu” – “Mùa thu câu cá” của nhà thơ Nguyễn Khuyến là cây vối cũng đã hàng chục năm tuổi. 

Qua trò chuyện với ông Tùng được biết, cụ Nguyễn có gốc từ Nghệ An. Ở Nghệ An người dân gọi cây vối là cây bùi. Trước kia, vườn nhà trồng nhiều vối (chủ yếu lấy lá và nụ đun nước uống), vì vậy nhà thơ Nguyễn Khuyến gọi khu vườn nhà mình là vườn Bùi. Trong bài thơ “Trở về vườn xưa”, nhà thơ Nguyễn Khuyến có viết: “Vườn Bùi chốn cũ/ Bốn mươi năm lụ khụ lại về đây”. Thân quen với cây vối nơi góc vườn thân yêu từ thuở nhỏ, cây vối cũng đã đi vào thơ ca của nhà thơ Nguyễn Khuyến, được nhà thơ đặt làm tên gọi cho cả khu vườn, vì vậy, tuy giá kinh tế không cao, nhưng ông Tùng vẫn quyết giữ cây với mong muốn giữ lại nét cảnh quê đặc trưng nơi Từ đường.

Tới thăm Từ đường Nguyễn Khuyến vào dịp đầu xuân, thành kính thắp nén hương thơm tưởng nhớ nhà thơ, thư thả dạo quanh ao thu nước “trong veo”, thanh thản ngắm nhìn muôn vàn cây lá … cảm nhận rõ hơn nét đẹp cảnh sắc làng quê xưa vẫn đang được gìn giữ ở nơi đây dù trải qua biết bao năm tháng vườn Bùi ngày nay chắc hẳn cũng đã thay đổi nhiều so với trước.

Phạm Hiền